TẠP CHÍ KINH TẾ

Thái độ thận trọng của giới ngân hàng và các doanh nghiệp cản trở tiến trình phục hồi kinh tế thế giới

 Thanh Hà (RFI.fr) ngày  08/09/2009 15:57 TU

Ngày 15/9/2008 ngân hàng Lehman Brothers tuyên bố phá sản đánh dấu điểm khởi đầu của cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng nhất từ năm 1945. Một năm sau, giai đoạn suy thoái coi như đã kết thúc, nhưng các động cơ giúp kinh tế thế giới khởi sắc trở lại còn yếu kém.

Một năm trước đây, ngân hàng Lehman Brothers tuyên bố phá sản. Sự kiện trên đánh dấu điểm khởi đầu của cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng nhất kể từ sau Thế chiến thứ hai và đã đẩy kinh tế toàn cầu vào giai đoạn  suy thoái.

Một vài nước nhỏ -như trường hợp của Iceland- bị khánh tận. Các nước lớn, đứng đầu là Hoa Kỳ, Trung Quốc hay Nhật Bản đã liên tục đưa ra những kế hoạch hỗ trợ kinh tế hàng trăm tỷ đô la. Đến tháng 9/2009 cụm từ « suy thoái kinh tế đến hồi kết thúc » nở rộ trên rất nhiều bài báo và các hồ sơ chuyên đề gắn liền với « miếng cơm manh áo » của hơn 6 tỷ nhân loại.

Tin vui trên chỉ nửa vời, khi tất cả các chuyên gia lỗi lạc nhất thế giới từ các giải thưởng Nobel -như Joseph Stiglitz hay Paul Krugman-  đến các ông « phù thủy » của ngành tài chính, như thống đốc ngân hàng trung ương Hoa Kỳ và Châu Âu đều khẳng định là những động cơ giúp kinh tế thế giới khởi sắc trở lại còn yếu kém.

Các doanh nghiệp đã hoãn lại nhiều kế hoạch đầu tư và tiếp tục sa thải nhân viên để « lành mạnh hóa khâu tài chính ». Trong bối cảnh đó, thiêu thụ của tư nhân khó có thể tiếp tục đóng là đầu tàu kéo kinh tế đi lên. Liệu đà phục hồi hiện nay có thể kéo dài hay không và đâu là những yếu tố cho phép kết luận rằng thời kỳ đên tối nhất của khủng hoảng đã ở lại sau lưng chúng ta ?

Thời kỳ đen tối nhất đã đi qua

Ngay từ những ngày cuối tháng 8, chỉ số kinh tế của hầu hết các nước công nghiệp phát triển đều cho thấy là thời kỳ đen tối nhất của cuộc khrủng hoảng hiện nay có lẽ đang lui vào quá khứ.

Tại châu Âu, tổng sản phẩm nội địa của Pháp và Đức từng liên tục « co rút » lại trong bốn quý liên tiếp đã tăng trưởng ở số dương + (0,3%). Đà vươn lên này còn ngoạn mục hơn nữa ở Nhật Bản : trong quý hai 2009, GDP của Nhật tăng thêm được 0,9% so với ba tháng trước đó. Đối với Hoa Kỳ, Anh Quốc, Ý hay Tây Ban Nha thì « nhịp độ rơi » của chỉ số kinh tế này đã chậm lại.

Riêng Trung Quốc tuy không tránh khỏi sức công phá của khủng hoảng tài chính xuất phát từ Wall Street một năm trước đây, nhưng kinh tế nước này đang kỳ vọng đạt mục tiêu tăng trưởng 8,5% trong quý ba 2009.

Tiêu thụ và xuất khẩu chìa khóa giúp kinh tế đi lên

Đối với tất cả những khu vực mà chỉ số tăng trưởng đã trở về số dương, yếu tố quyết định là sức tiêu thụ của tư nhân : tại Pháp và Đức chẳng hạn phải kể đến các biện pháp như là Nhà nước trợ cấp cho tư nhân mua xe hơi mới. Khoản trợ cấp này là 1000 euro tại Pháp và 2500 euro. Theo ước tính của một số chuyên gia, với biện pháp này đóng góp đến gần một phân nửa vào kế hoạch hỗ trợ cho toàn bộ các ngành công nghiệp nói chung của  Paris và Berlin.

Yếu tố quan trọng thứ nhì đã tiếp sức cho con tàu kinh tế của những quốc gia này là xuất khẩu chủ yếu hướng về các thị trường Á châu, đứng đầu là Trung Quốc. Đành rằng kim ngạch xuất khẩu của Nhật trong một năm qua đã giảm 35% đây là mức tệ hại nhất trong 30 năm qua. Thế nhưng trong 7 tháng đầu năm, hoạt động trong ngành liên tục được cải thiện. Đối với khu vực đồng euro của châu Âu, chỉ số nói trên tăng 6% trong quý hai so với ba tháng đầu năm và riêng đối với nước Pháp thì đà bình phục này càng ngoạn mục hơn nữa đạt 20%.

Theo nhận xét của chuyên gia Marc Touati, giám đốc điều hành cơ quan chuyên đầu tư tài chính Global Equities thì quang cảnh kinh tế toàn cầu có chiều hướng sáng sủa hơn từ nay cho đến cuối năm, cho dù đây mới chỉ là một sự bình phục chưa có gì vững chắc :

« Khủng hoảng tài chính và kinh tế bùng nổ cách nay một năm. Tỷ lệ thất nghiệp chưa tăng vọt ngay lúc đó. Các doanh nghiệp đã sa thải nhân viên sau này. Trong giai đoạn phục hồi trước mắt, thì chúng ta cũng phải cần có thời gian những người mất việc mới có thể quay trở lại thị trường lao động. Điều đó có nghĩa là số người thất nghiệp sẽ giảm đi một khi mà tình hình kinh tế thực sự được cải thiện. Liên quan đến toàn cảnh kinh tế hiện nay chúng ta thấy cái gì ? Trước hết thị trường tài chính bắt đầu khởi sắc trở lại từ mùa xuân năm nay. Sang đến cuối mùa hè đến lượt các chỉ số kinh tế tăng lên ở khắp mọi nơi. Song song với hiện tượng này, theo tôi từ nay đến cuối năm số người thất nghiệp sẽ từng bước giảm xuống. Tuy nhiên chúng ta không thể chờ đợi là kinh tế thế giới sẽ nhanh chóng bật dậy. Kinh tế sẽ từng bước bình phục, và điều quan trọng hơn cả là sự phục hồi này cho phép chúng ta thoát khỏi những kịch bản đen tối nhất »

Các kế hoạch kích thích kinh tế bắt đầu mang lại hiệu quả

Trong mắt của nhiều chuyên gia và giới lãnh đạo, tình hình kinh tế chung của thế giới không còn nguy ngập như ở vào ba tháng cuối cùng 2008 hay trong nửa đầu năm nay. Tuy nhiên câu hỏi đặt ra là : sau khi đã « rơi » rất mạnh và bất chấp nhũng kế hoạch cứu nguy hàng trăm tỷ đô la được bơm thêm vào hệ thống tài chính và kinh tế vậy mà tỷ lệ tăng trưởng của nhiều nước tây phương hãy còn rất khiêm tốn ?

Một số yếu tố sau đây có thể giúp trả lời câu hỏi này : thứ nhất tăng trưởng còn yếu kém hiện nay, do ngành sản xuất còn đang « bắt mạch tình hình », chưa thể năng động được như 20 tháng trước đây. Cụ thể là nhiều kế hoạch đầu tư còn nằm trong ngăn kéo. Lý do thứ nhì gây trở ngại không kém cho các công ty là giới doanh nghiệp đang gặp phải sự thận trọng quá đáng từ phía các ngân hàng :

Sau một giai đoạn đầu tư bất cẩn, bị thua lỗ đậm các ngân hàng trên thế giới –trở nên vô cùng thận trọng, hạn chế chính sách cấp tín dụng cho doanh nghiệp và tư nhân. Trung Quốc là một ngoại lệ mà tạp chí kinh tế của RFI tiếng việt sẽ trở lại trong một kỳ tới -

Mặc dù các cơ quan tài chính được nhà nước cho mượn tiền, mua lại một phần những khoản nợ xấu … để giới ngân hàng mạnh dạn cho vay. Thế nhưng thực tế cho thấy là mượn tiền nhà băng vào thời điểm này quả là hành trình đầy cam go.  

Trong bối cảnh đó, theo chuyên gia kinh tế Marc Touati, tác giả cuốn sách mang tựa đề «  Krach, boom và ngày mai », sức tiêu thụ của tư nhân khó có thể là một cột trụ vững chắc để thoát khỏi khủng hoảng, nhất là khi mà tác động của các kế hoạch vực dậy kinh tế bắt đầu nhạt dần với thời gian.

Nỗ lực từ phía các chính quyền thể hiện qua chỉ số thâm hụt ngân sách Nhà nước phá kỷ lục trong tài khóa 2009 : ở Hoa Kỳ thâm hụt ngân sách của Nhà nước liên bang tương đương với 12% tổng sản phẩm nội địa ; ở Pháp là 9% rất xa với quy định 3% của Liên hiệp châu Âu. Nhìn rộng ra bình diện thế giới, các kế hoạch vực dậy kinh tế chung trên toàn cầu tương đương với từ 2 đến 3% GDP của cả nhân loại. Các chính phủ đã bơm thêm khoảng 2000 tỷ đô la tiền mặt vào cỗ xe kinh tế.  

Phục hồi theo kiểu gì ?

Một năm sau khủng hoảng, hay nói đúng hơn là sau một năm « chung sống » với khủng hoảng và các nền kinh tế liên tục lâm suy thoái, chúng ta bắt đầu bước vào thời kỳ được cọi « tăng trưởng yếu kém ».

Quan tâm hàng đầu của các nhà lãnh đạo hiện nay là liệu kinh tế thế giới sẽ phục hồi theo kiểu nào và đà bình phục đó liệu có hy vọng bền vững hay không ? Theo quan điểm của những nhà phân tích lạc quan nhất chu kỳ phát triển kinh tế của thế giới trong tương lai sẽ giống như hình chữ V hoa, có nghĩa là sau khi đã suy thoái trầm trọng GDP chỉ có thể tăng lên trở lại, và tăng tương đối nhanh. Luận điểm này căn cứ vào lịch sử kinh tế của Mỹ : ở Hoa Kỳ từ sau Đệ nhị thế chiến đến nay, kinh tế luôn nhanh chóng bật dậy sau một giai đoàn đình đốn. Gần đây nhất là vào năm 2001 sau hiện tượng « bể bong bóng tin học » GDP của Mỹ đã nhanh chóng lấy lại phong độ. Đà vươn lên này đâu đó cũng là mầm mống dẫn đến hai quả bong bóng khác là địa ốc và tài chính, với những hậu quả như đã biết.

Về phía những nhà quan sát bi quan hơn, giới này cho rằng, sự bình phục đang được nói đén chỉ là mang tính tạm thời : GDP thế giới sau khi đã giảm mạnh trong một năm vừa qua sẽ tăng lên lại đôi chút, để rồi sẽ rơi trở lại và lần này còn tuột dốc mạnh hơn.

Đối với riêng kinh tế Hoa Kỳ chẳng hạn, Giải thưởng Nobel kinh tế 2001, giáo sư Joseph Stiglitz dự báo sau một thời gian ngắn thịnh vượng, nước Mỹ có thể sẽ lại rơi vào suy thoái vào cuối năm 2010 hay nửa đầu 2011.

Một ngòi bút đáng tin cậy khác trong giới kinh tế là giáo sư Nouriel Roubini, giảng dậy tại đại học New York –ông cũng là người đầu tiên dự báo « cơn đại họa »lần này - thì cho rằng giai đoạn tạm thời gọi là bình phục hiện nay có thể kéo dài khoảng sáu tháng. Sau đó kinh tế Hoa Kỳ nói riêng và của toàn thế giới nói chung sẽ khá èo uột trong vòng hai năm liên tiếp.

Giáo sư Roubini nêu lên một số lý do. Thứ nhất thị trường lao động ở Mỹ và nhiều nơi trên thế giới còn tiếp tục xấu đi. Tỷ lệ thất nghiệp của Hoa Kỳ vào năm tới vượt quá ngưỡng tâm lý 10%. Kèm theo đó là những hậu quả như hoạt động của ngành ngân hàng, khả năng tiêu thụ của tư nhân bị tác hại lây ; năng suất lao động cũng sẽ suy giảm. 

Lý do thứ nhì là trong tương lai gần, các hộ gia đình ở Mỹ sẽ phải thanh toán nợ với ngân hàng, đồng thời tâng tỷ lệ tiết kiệm. Và còn nhiều yếu tố khác nữa cũng cho thấy là khả năng vực dậy kinh tế bằng tiêu thụ có rất nhiều những giới hạn của nó.

Giữa tháng tám vừa qua, tuần báo Newsweek chạy tít lớn với nội dung là giai đoạn suy thoái kinh tế đã đi qua. Nhưng chẳng mấy ai tin tưởng vào phép lạ đó. Trong hai năm qua, trung bình tài sản của một hộ gia đình ở Mỹ đã mất đi khoảng 14 ngàn đô la. Trước mắt hai chữ « phục hồi » còn khá mơ hồ đối với đại đa số người dân để họ có thể yên tâm để chuẩn bị bước vào một thập niên mới !